Фалсафаи тоҷик дар асрҳои миёна. Ашъария

Ашъария аз дуюмин равияҳои бонуфузи калом ба шумор меравад ва он равияи динию фалсафиест, ки асосгузораш Абдулҳасан Алӣ ибни Исмоили Ашъарӣ (873 — 941) будааст. Дар Басра ба дунё омада, аз шогирдони фақеҳони машҳур – Абӯисҳоқи   Марвазӣ ва Абӯалии Ҷуббоист. Дар ибтидо мӯътазилӣ будааст, вале тақрибан дар чиҳилсолагӣ дарк кардааст, ки асосҳои ислом аз таълимоти мӯътазила фарсахҳо дур аст. Бинобар ин, аз аҳли эътизол ҷудо шуда, ба интишори таълимоти худ пардохт, ки баъдан бо номи ашъария машҳуру маъруф гардид.

Ашъарӣ дар низоми илоҳиёти исломи рошидӣ усули далоили мӯътазиларо ба кор бурда, зимни он рӯҳи интиқодӣ ва баҳсу муҷодалаҳои диниро ба эътибор гирифтааст ва таълимоти динию фалсафиеро таъсис додааст, ки он асоси назариявии мазҳаби суннӣ гардидааст. Ашъарӣ дар ин таълимот кӯшидааст, ки ақидаи ҷабарияи сунниро бо озодии иродаи мӯътазила мусолиҳатомезона ҳал намояд. Аввал ӯ дар ради ақоиди мӯътазила як силсила асарҳо таълиф намуда, баъд дар «Мақолот-ул-исломийн ва ихтилоф –ул-мусаллмийин», «Китоб-ул-ибона» ва дигар асарҳояш шаклу усули фӯрӯъи назарияи сунниро муфассал оварда, ҳимояи нуқтаҳои асосии онро аз ҳамлаҳои хирадгароёнаи аҳли эътизол таъмин намудааст. ӯ муносибати сирф оқилонаи мӯътазилиён ва ҳам рафтори шаклпарастонаю зоҳирии асҳоби ҳадис ва аҳли ахборро инкор кардааст. Масалан, вай назарияи ҷаҳмияро-асосгузораш Ҷаҳм бини Сафвони Тирмизӣ (ваф. 746, Ҷаҳм –дӯзах, номи яке аз ҳафт дӯзах) оид ба рафтору фаъолияти инсон, ки пурра онро ба амри Худо вобаста менамуд, инкор карда, назарияи худро пешниҳод намудаааст. Муфофиқи назарияи Ашъарӣ, инсон дорои ихтиёр ва қудрати офаридани кирдору касбро интихоб намудан аст, ки он робитаи имконияти фаъолияти инсон ва амали анҷомдодаи ӯро барқарор месозад, вале ин робита натиҷаи таъсири имконият ба воқеият набуда, балки ба зоти   Худо вобаста мебошад ва аз қудрати ӯ бармеояд. Ашъарӣ дар ин бора навиштааст: «Одамӣ чун дар мабодии хилқати хеш тафаккур кунад, ки аз чи синф обе афсурда ва ба муҳқари рутубате афшурда, ба чи сон пояи манзалати ӯ тараққӣ ёфт ва қадари рутба мутасоид гашт, дар атвор ба асноф сайр намуд… яқин бидонад, ки ба зоти хеш мутассадии инчунин тадбири дилпазири ин гуна ҳикмати азиз натавонад шуд, лоҷарам лозим гардад, ки инчунин пайкари нурофарин ва инчунин сурати латоифи заминро сонеъ бояд қодир, доно, мурид, ки ба иродату ихтиёр мутаваҷҷеҳи як навъ хилқати комил ин гунна сунъӣ мутассил гардад». Ҳамин фикри худро тақвият дода, Ашъарӣ дар хусуси илми илоҳӣ навиштааст: «Илми ӯ якест ва мутааллиқ ба ҷомеи маълумоти муҳолу ҷоиз, воҷибу мавҷуд ва маъдум аст. Ва қудрати ӯ якест ва мутааллиқ ба ҷамеи он ҷиз, ки вуҷуди он дар ҷоизот ба даст ояд».

Аз гузоришоти Ашъарӣ бармеояд, ки қудрату кирдори худро аз Худо касб мекардааст. Иктисоб инсонро водор месозад, ки худро соҳибихтиёр ва дар эҷоди аъмолаш мухтор тасаввур намояд. Аммо ин тарзи ҳалли масъала моҳиятан инкори ихтиёрро ифода мекард ва аз назари муҳокимарониҳои мантиқӣ хеле ҷолиб намояд ҳам, аз ҷиҳати фалсафӣ тасдиқи фикри ҷабориён роҷеъ ба иродаи илоҳӣ буд ва ихтилофи мавҷударо рафъ намекард. Чунин андешаи Ашъарӣ, бо каме тағйирот ҳамоҳанг бо таълимоти қазову қадари ҳанбалиён буд. Минбаъд ин таълимоти Ашъарӣ борҳо аз тарафи файласуфон ва дигар намояндагони фирқаву равияҳои хирадгароёна мавриди интиқоди шодид қарор гирифт. Барои мисол, муносибати мӯътазилиён ба ин нуқтаи таълимоти Ашъарӣ ва ё ақидаи Хоҷа Насирро   овардан кофист. Онҳо кушоду равшан ба ақл рост наомадани ақидаи Абдулҳасани Ашъариро баён карда, истинод (ба чизе такя кардан, далел, санад) ба Қуръону ҳадис ва далели мантиқии ӯро шеваи тозаи дифои масъалаи қазову қадар донистаанд. Масалан, агар мӯътазилия афъоли хайрро аз Худову афъоли шарро аз нсон донад, Ашъарӣ ҳама корҳои баду некро офаридаи Худованд эълон мекунад; агар аҳли эътизол имонро ибодат аз эътиқод ба қалб, гуфтор ба забон ва амал ба аркон донад, Ашъарӣ имонро қабл аз ҳама, тасдиқ ба қалб медонад ва аз ҳамин нуқта ҳамчун фурӯъҳои он иқрор ба забон ва амал ба арконро мепазиранд. Мӯътазилиён фарқи мантиқии ҳусну қубҳи ашёро бидуни муованати (ба ҳамдигар ёрӣ кардан) шаръӣ мӯътақиданд, вале Ашъарӣ Худоро олим ба илм ва қодир ба қудрат дониста, аз муносибати оқилонаи маърифати ашё рӯй метобанд ва ақлро боиси адами (нестӣ) дин мепиндоранд. Ашъарӣ бархилофи мӯътазила, ки имоматро ба нас (сухани возеҳ аз ояти Қуръон, ки сареҳ аст) ва таъйин медонад, силсилаи имоматро ба тартиби фазилати эшон ва иҷмоъ (ҷамъ) ҳавола мекунад.

Ашъарӣ мушаббеҳ (антроморфизм)-и илоҳиётшиносони собиқ ва таътил (инкори сифати Худо)-и мӯътазиларо низ инкор карда, онро ширку илҳод медонанд, вале дар айни ҳол, худаш ба Худо сифатҳои инсониро нисбат медиҳад. Ба фикри ӯ, ҳар мусулмон бояд Худоро он тавре, ки дар Қуръони карим тавсиф шудааст, бишносанд ва ба вай имон оварад. ӯ Қуронро на ҳарф, на савт, балки зоти қадим медонад. Мувофиқи ақидаи ӯ, Қурон каломи Аллоҳ аст ва чун Аллоҳ азалист. ӯ сифатҳои ҷавҳарии зоти илоҳӣ ва моҳияти онро ҳамчун мафҳумҳои куллӣ эътироф намуд. Ашъарӣ мегуяд: Аз миёни аҳли қибла наметавон касеро ба сабаби гуноҳе, ки муртакиб шудааст, ҳатто аз гуноҳи кабира, аз қабили зинои ғайримуҳасана ва зинои муҳосана бошад, таҳфиф кард. Ҳамчунин муракабии ин гунна муставҷиби оташ намешавад ва на мутеъ ба биҳишт меравад. Бо Худост, ки онҳоро ҳар ҷо дӯст дорад, бифиристад. Агар Худо бихоҳад, метавонад онҳоро танбеҳ кунад ё бубахшад. Ҳамон гунна аз ахборе, ки наби аз Худованд овардааст бармеояд, Худованд гуноҳе аз муваҳҳидонро аз оташи дӯзах наҷот хоҳад дод. Мо ҳақ надорем бигуем, ки подоши мӯмин ва ҷазои кофир бар Худованд воҷиб аст, балки ҳамаи инҳо дар дасти Худост. Агар ӯ ирода кунад, бар онҳо раҳмат меоварад ва онҳоро ба биҳишт ворид месозад ё онҳоро ба оташи дӯзах маҳкум мекунад (Ашъарӣ, Мақолот ал-исломин, саҳ. 279).

Таълимоти Ашъарӣ минбаъд дар осори пайравонаш Абӯбакри Боқилонӣ (ваф. 1013), Ибни Фуроқ (ваф.1015), Абӯисҳоқи Асфаронӣ (ваф.1027), Абдулмалики Ҷувайнӣ (ваф.1085), Муҳаммади Fазолӣ (ваф.1111), Абдулқодири Бағдодӣ (ваф. 1037), Фахруддини Розӣ (ваф. 1209), Муҳаммади Шаҳристонӣ (ваф.1143) инкишоф ёфтаст. Мазҳаби шофеъия ашъараияро асоси таълимоти худ қарор дода, дар қарни 10-и Эрон мавқеи муҳим пайдо кард. Бисёр нуқтаҳои таълимоти ашъария дар эҷодиёти Фахруддини Розӣ, Мотридии Самарқандӣ, Муҳаммади Шаҳристонӣ ва дигарон такомул ёфта, ба худ тобишҳои нав ба нави фалсафӣ гирифтаанд.

Шарҳ баста аст.